Betrouwbaar nieuws herkennen: feit en ruis scheiden
Online circuleert veel nieuws, maar niet alles klopt. Met een paar controles, van de afzender en de oorspronkelijke bron tot factcheckers en omgekeerd zoeken op beelden, scheid je feit van ruis.
Belangrijk nieuws wordt bijna altijd door meerdere onafhankelijke media gebracht.
Nieuws bereikt je via sociale media, apps en meldingen, vaak zonder dat je ziet wie het eerst bracht. Niet alles wat als nieuws wordt gedeeld, klopt: soms is een bericht helemaal verzonnen, vaker is een echt feit verdraaid of uit zijn verband gehaald. Met een paar controles beoordeel je zelf of je een bericht kunt vertrouwen. De meeste tips hieronder komen uit de voorlichting van de Rijksoverheid over desinformatie.
Zoek uit wie het als eerste plaatste
Een bericht dat je via via ziet, is vaak al een paar keer doorgestuurd. Kijk wie het als eerste online zette, en of dat account echt is: wie nepnieuws wil verspreiden, doet dat vaak via nepaccounts. Officiële profielen van bekende mensen, journalisten en media hebben vaak een blauw vinkje naast hun naam. Let ook op het webadres: een nagemaakte nieuwssite lijkt soms op een bekende site, met een kleine wijziging in de naam.
Gaat het om een website, kijk dan of er een colofon of een pagina over de redactie is, met namen en een adres. Serieuze media zeggen wie ze zijn en verbeteren hun fouten zichtbaar.
Zoek de oorspronkelijke bron
Een bericht dat zegt dat "onderzoek aantoont" dat iets zo is, moet dat onderzoek ook noemen. Zoek het rapport, de studie of de verklaring waar het om gaat en kijk of daar echt staat wat het bericht beweert. Geen bron, of alleen anonieme experts, is een waarschuwingssignaal.
Zoek bevestiging bij andere media
Belangrijk nieuws wordt bijna altijd door meerdere onafhankelijke media gebracht. Staat hetzelfde bericht in verschillende serieuze bronnen, dan mag je ervan uitgaan dat het klopt. Kom je een opvallend bericht alleen op sociale media tegen, wees dan voorzichtiger.
Ook factcheckers kunnen helpen. Nieuwscheckers van de Universiteit Leiden en Pointer van KRO-NCRV controleren beweringen die rondgaan en publiceren hoe ze dat deden. Zoek op een paar woorden uit het bericht en het woord factcheck.
Let op wat het bericht met je doet
Berichten die je boos, bang of heel nieuwsgierig maken, met uitroeptekens en stellige koppen, verdienen extra aandacht. Desinformatie is vaak niet helemaal verzonnen, maar speelt in op je gevoel door feiten te verdraaien of de context weg te laten. Een kop die belooft dat je iets niet mag missen, is vaker bedoeld om je te laten klikken dan om je te informeren.
Wees kritisch op foto's en video's
Beelden overtuigen snel, maar ze kunnen bewerkt zijn, met AI gemaakt, of uit hun verband gehaald: een oude foto duikt op bij een nieuwe gebeurtenis. Lees het bijschrift en vraag je af of het beeld echt bij het verhaal hoort. Met een omgekeerde zoekopdracht op afbeeldingen, bijvoorbeeld via Google Lens of Bing, zie je of een foto al eerder ergens anders is gebruikt.
Twijfel je, deel dan niet
Het helpt als je een bericht waaraan je twijfelt niet verder verspreidt. Ook reageren vergroot het bereik van een bericht, dus soms is niet reageren het beste. Wil je iemand in je omgeving wijzen op een fout, stuur dan liever de bron of de factcheck door dan het oorspronkelijke bericht.
Bronnen
- Rijksoverheid, Wat kan ik doen tegen desinformatie, misinformatie en nepnieuws?
- Rijksoverheid, Echt of onzin? 6 tips om desinformatie te herkennen, 3 juni 2021.
- Factcheckers: Nieuwscheckers (Universiteit Leiden) en Pointer (KRO-NCRV).